Hoe zorg je ervoor dat een congres niet de zoveelste samenkomst is, maar dat het bijdraagt aan een positieve verandering? Er bestaan immers tal van evenementen, congressen en netwerkgelegenheden en voor je het weet ben je meer handen aan het schudden, dan dat de schouders onder de maatschappelijke opgave worden gezet. Na de Natuurinclusief Top in 2023 was het dan ook de vraag hoe het vervolgcongres in 2025 daadwerkelijk een volgende stapsteen in de natuurinclusieve beweging kon zijn. Zo werd de Natuurinclusief Manifestatie 2025 (NiM25) geboren.

Wat is manifesteren?
In gesprek met de organisatie van de NiM25, werd duidelijk dat manifesteren als doel heeft “dat mensen geraakt worden, zodanig dat ze natuurinclusiever gaan handelen, of dat nou via een deal is of op andere manieren zoals het initiëren van een nieuwe project of samenwerking”. Manifesteren gaat dus over het leggen van de juiste verbindingen; bij jezelf en tussen mensen met complementaire of geheel andersoortige praktijken: beleidsmakers, koplopers, financiers, innovators, maar ook studenten, werklozen, filmmakers en kunstenaars. Manifesteren gaat hiermee ook over het lef hebben een stap naar voren te zetten in een transitie om beweging in gang te krijgen en de dynamiek te veranderen; dit kan o.a. door deals te sluiten, nieuwe samenwerkingen te starten en andere doelgroepen te betrekken. Maar vooral door nieuwe verbindingen mogelijk te maken; verbindingen die je vooraf zelf nooit had kunnen bedenken of voorzien.

 De NiM als lappendeken
Een goed transitiecongres ondersteunt een bredere beweging. Het is hiermee geen eindpunt of doel op zichzelf, maar een gebeurtenis die bijdraagt aan een lopende verandering. Om met de taal van Hans Vermaak te spreken (auteur van ‘De logica van de lappendeken’), diende de NiM bij te dragen aan verbindingen in de natuurinclusieve ‘lappendeken’. Waarin elke natuurinclusieve pratijk een lapje of onderdeel is van het grotere geheel; of dat nou een nieuwe strategie is of een burgercollectief dat bomen plant. De NiM kende daardoor allerlei verschillende activiteiten en momenten om op verscheidene manieren aan verbinding te werken.

• Springplanken vooraf: het verbinden met andere evenementen door het jaar heen

• Deals in aanloop: stakeholders uitdagen tot het sluiten van deals in aanloop naar de NiM

• Excursies: het bezoeken van koplopers om met de voeten in de klei te staan

• Bestuurdersdiner: om sleutelfiguren samen te brengen en deals te versnellen

• Werksessies: meer dan 50 inhoudelijke sessies op de NiM om te manifesteren

• Beleving: een markt, muziek en onverwachte programmering op de NiM om onverwachte verbinding te stimuleren

Zes gouden lessen voor andere transitie-congressen

Reflecterend op het evenement, formuleren we graag een aantal lessen die wellicht voor andere evenementen of toekomstige manifestaties van waarde kunnen zijn, of ter inspiratie kunnen dienen.

1. Ontwerp ruimte voor meerdere type verbindingen
Op de NiM herkenden we meerdere type verbindingen: het vieren, het zaaien en het bezinnen. 

Vieren is het bekrachtigen van werk dat vooraf is gedaan, denk hierbij aan deals, coalities of manifesten die klaar zijn om publiekelijk bevestigd te worden. In aanloop naar het evenement kun je als organisatie betrokken stakeholders helpen scherp te houden wat zij te vieren hebben. Als voorbeeld, werden de sessiebegeleiders actief uitgevraagd wat hun manifesterende vraag in de sessie was. Tijdens het evenement is het belangrijk een podium te bieden om deals te vieren.

Zaaien is het scheppen van nieuwe verbindingen en afspraken die later eventueel tot projecten, onverwachte samenwerkingen, financiering of beleidswijzigingen uitgroeien. Hiervoor is ruimte in het programma nodig om elkaar te ontmoeten, gepland en ongepland. Voldoende sessies met een divers aanbod zorgt voor kwaliteit in verbinding. Maar ook genoeg ruimte om niet in sessie te zitten, is hiervoor van waarde.

Bezinnen draait om geraakt worden: een moment voor jezelf waarin je een gevoel of een boodschap tot je kan laten doordringen. Dit kan zowel georganiseerd (bijv. via de is-en-wasstraat, een dans of filmvertoning) of onverwachts (een vlucht ganzen dat opstijgt tijdens een excursie) tot stand komen.

Elke energie vraagt om andere ruimtes, ritmes en regels: het een vraagt om een zichtbaar podium, het ander om een goed gesprek en een derde vraagt om een belevenis. Die drie kunnen elkaar versterken (een dans in de zaal) of elkaar tegenwerken (elkaar niet kunnen verstaan tijdens een goed gesprek). Het is goed om na te denken wat voor soort energie je wilt stimuleren en hoe je verschillende bewegingen en momenten elkaar kunt laten versterken.

2. Creëer ruimte voor doorbraakmomenten
Koppel je evenement aan zaken die bestuurlijke en maatschappelijke tractie geven. Op NiM25 was dat bijvoorbeeld het Manifest Netto Natuurwinst, dat werd ondertekent op het bestuurdersdiner. De NiM heeft meer dan 10 van zulke deals opgeleverd en dergelijke ankers maken van een congres een versnellingspunt.

3. Breng de transitie naar de mensen toe
Sessies op een congres zijn vaak samenvattend of activerend. Om de opgave echt te doorleven, helpt het om met beide voeten in de klei te staan. Het zorgt voor andere gesprekken. Een voorbeeld is het organiseren van excursie-dagen voorafgaand aan het congres. Dit laat deelnemers uit verschillende hoeken even samen op dezelfde grond staan: dezelfde lucht, dezelfde context. Dat schept realisme, vertrouwen en een gedeelde taal voor de manifestatiedag. Gebruik excursies ook voor het betrekken van onverwacht doelgroepen (bv. jongeren, financiers).

4. Laat ruimte over voor ongeregisseerde ontmoetingen
Als je wilt zorgen dat mensen verbinden met elkaar aangaan, moet je daar ook ruimte voor bieden. Zorg er bijvoorbeeld voor dat niet iedereen in sessies plaats kan nemen zodat men automatisch tot gesprek of ontmoeting wordt aangezet. Creëer ook lucht en ruimte in het programma en op de locatie (prop dus niet alles vol) om spontane ontmoetingen en verbindingen te stimuleren. Men zoekt elkaar in de rand van het programma dan vanzelf op of komt elkaar tegen; bovendien weten mensen vaak zelf het beste hoe ze in verbinding met anderen willen treden en waar ze naar op zoek zijn.

5. Maak verschillende manieren van verbinden mogelijk 
Op de NiM kon je bij de entree kon je tussen verschillende kleuren keycords die duiden op in welke sector je werkzaam bent. Op je naamkaartjes stond de naam van de organisatie waar je werkt. Hiermee spreek je echter één specifieke manier van verbinden aan die meer gericht is op vertegenwoordigers van organisaties (‘hoi ik ben … van ….’). Er zijn echter tal van andere manieren mogelijk om verbinding te stimuleren: je drijfveren, de beweging waar je aan bijdraagt, je totemdier, waar je je op dagelijkse basis mee bezighoudt. Door klein te interveniëren (wat zet je op de naamkaartjes?) kun je andersoortige verbindingen stimuleren (‘Mijn totemdier is ook een uil!’).

6. Vergeet niet te oogsten
Het evenement is slechts een momentopname. Er ontstaan verbindingen in aanloop naar, rondom, tijdens en na de NiM: onverwachtse verbindingen, deals die gesloten worden of uitwerking verdienen, collega’s die geïnspireerd terugkeren in hun organisatie. Borg zowel de concrete output (bijv. in een e‑magazine zoals deze), maar zorg bijvoorbeeld ook voor een platform achteraf waar nieuwe deals gevierd kunnen worden. Met andere woorden, houd scherp tijdens de organisatie van een evenement dat het eindpunt niet het evenement zelf is, maar de nasleep erna ook aandacht verdient.

Conclusie

Van handtekeningen van bestuurders en CEOs tot een nieuw verworven stageplek van een student. Manifesteren draait om het creëren van beweging. En ook al gaan onverwachte verbindingen ook vanzelf, je kunt als organisatie een positieve impact hebben op beweging door zowel in aanloop naar, als tijdens en achteraf verbinding te stimuleren. Soms zit dit in programmeringskeuzes (niet teveel) en soms juist in activatie vooraf (wat heb jij te vieren?).

               Het belangrijkste besef is dat je als organisatie het manifesterende component in ieder onderdeel van je programma kunt integreren: van (rand)programmering tot keycords en alles ertussenin. Zelfs de titels van initiatieven op de markt kunnen ertoe leiden dat sommige kramen druk bezocht worden en andere niet (formuleer een hulpvraag of concreet aanbod). De manifestatie is hiermee op 10 december in de Brabanthallen gevierd en versneld, maar leidt hopelijk met name op langer termijn voor beweging en impact.

En concreet? Dit kun je vandaag al doen:

• Formuleer een natuuropgave (klein of groot) aan de start. Maak van “netto leefruimte voor soorten” een expliciet projectdoel naast programma en kosten. Leg het vast in het PvE en ontwerp erop.
  

• Hou het simpel en begin vroeg in het proces. Kijk bijvoorbeeld hoe je een parkeerplaats niet vol met asfalt gooit (is duur), maar grastegels gebruikt (goedkoop en natuurinclusief). En werk met de bodem en buurt. Of, ja daar is het voorbeeld weer, waar je de nestkasten wilt plaatsen.
  

• Bel de ecoloog. Laat soorten en microklimaten de plaatsing van insectenhotels en beplanting bepalen (hoogte, oriëntatie, type). Diegene zorgt ervoor dat je niet zomaar iets doet. Een ecoloog vertaalt bestaande eisen naar concrete maatregelen die passen bij wensen van de natuur en de omgeving van jouw project. Want de natuur hier in Rotterdam heeft andere (woon)wensen dan die in Zeeland, Amsterdam of Twente.

Natuurinclusief bouwen is geen marketinglaag, maar vakwerk: keuzes aan de voorkant, consequent doorvertaald. Het levert waarde op voor klimaat, ecologie en bewoners. En past binnen professionele randvoorwaarden van tijd, budget en kwaliteit.

Je bouwt ook voor je (klein)kinderen
Tot slot, misschien wel het belangrijkste. We gingen ooit de bouw omdat we mooie dingen wilde maken. Gebouwen, huizen, wijken om trots op te zijn. Sawa begon als bouwwerk, maar is nu letterlijk een levenswerk geworden. Een plek waar mensen vogels en insecten door elkaar leven.

50 meter hoog, 15 verdiepingen, bijna alleen maar in hout, met oplossingen voor geluid, trillingen en brandveiligheid. En een expliciete ruimte voor heel veel verschillende soorten inwoners. Mensen, dieren en planten.: Wie in Rotterdam langs Sawa loopt, ziet een iconisch project. Of veel gedoe. Hoe dan ook: het project bewijst dat houtbouw op hoogte én natuurinclusief ontwerpen elkaar niet bijten maar versterken.

De kosten zijn niet het probleem
In de projectontwikkelingssector is ‘nieuw’ vaak synoniem voor ’risico’. Terwijl dat in het geval van natuurinclusief bouwen niet zo hoeft te zijn. Niet bij zo’n project als Sawa, maar ook niet in een woonwijk of kleiner project. Veel zaken die normaal gesproken al snel als drempels worden gezien, zijn technisch en organisatorisch oplosbaar. De meerkosten zitten dan ook niet in de kern van natuurinclusief bouwen: het gaat om anders kijken naar je ruimten, je beplanting. Posten die, afgezet tegen de bouwsom, beperkt zijn. “De kosten zijn niet het probleem; je moet het vooral wíllen,” aldus Mark Compeer, projectontwikkelaar van NICE Developers.

Concreet: in het project van Sawa zijn 140 nestkasten voor vogels en vleermuizen geïntegreerd; de stukprijs van een duurzame kast ligt ruwweg tussen 15 en 25 euro. Dat is verwaarloosbaar naast de kosten per woning en werkt alleen goed als je het vroeg in het ontwerp meeneemt.

Dankzij 1 telefoontje van ‘iets voor de natuur, naar natuurinclusief’
De belangrijkste stap is om natuurinclusief bouwen niet als eindproduct te zien. Of per definitie als drempel. Maar om het ontwerp anders te benaderen. Doe dit door een ecoloog te betrekken vanaf dag één. “Bij Sawa bekeek de ecoloog ons gebouw vanuit de ogen van een vogel en benaderde het als een ‘berg’. Verschillende hoogtezones en windoriëntaties vragen om verschillende habitats. Veel soorten prefereren bijvoorbeeld de oostgevel (minder zon en wind). Zo ontstaan logische posities voor verschillende kasttypen en bijpassende beplanting. Een slechtvalkkast op het dak, andere openingen en plaatsingen voor mussen, mezen en vleermuizen.”

Om te weten hoe jij slimme ecologische keuzes kunt maken, is een telefoontje naar de ecoloog genoeg. Het resultaat is geen set losse ingrepen, maar een consistent ecologisch programma in de schil.

Natuurinclusief bouwen vraagt om continuïteit met wat er al is. In Rotterdam zijn fruitbomen verplant en is de bovenste centimeters toplaag, inclusief zaadbank, tijdelijk opgeslagen en later op het dak weer teruggebracht. Zo verhuist de lokale vegetatie letterlijk mee het gebouw op. Dit kan in het groot, maar ook prima in het klein.

Zo maak je de bewoners blij
De aansluiting met de omgeving is daarom geen bijzaak: overleg met de gemeente hoe het gebouw en openbare ruimte samen een sterkere groenstructuur kunnen vormen. Dat vergroot effect en draagvlak. Maar ook communicatie met de bewoners is natuurlijk enorm belangrijk. Als je aan de voorkant uitlegt wat “wonen tussen planten en vogels” betekent. Snappen ze ook dat een beetje praktisch beheer daarbij hoort. Maar het zal je verbazen hoe bewoners groen en biodiversiteit waarderen. Van de vlinders tot de lieveheersbeestjes. Of minder muggen en veel schaduw. Bij het project in Rotterdam is er geen enkel bezwaar ingediend. Puur doordat de buurt betrokken werd. Duidelijkheid vooraf vergroot tevredenheid achteraf.

Moet ik me nu echt druk maken om één zo’n vogeltje?
De druk staat er vol op. We hebben meer woningen nodig in Nederland. En we begrijpen de discussie. Maar het gaat niet om dat ene vogeltje. Want die ene vogel heeft een eigen plek in een compleet ecosysteem. Bij Sawa deden we veel meer dan nestkastjes en grond verplaatsen. Houtbouw draagt bij aan klimaatdoelen, maar een houten toren bouwen zoals wij deden is best complex. Dit alles is niet nodig om al een klein beetje bij te dragen.

En de grootste winst ontstaat wanneer élk project iets bijdraagt. Veel kleine ingrepen vormen samen een netwerk van leefgebieden en stapstenen waar vogels en grondgebonden fauna van profiteren. Anders gezegd: als we allemaal “een beetje” doen, ontstaat er een systeemverandering.